3 maja 2021

Była ona pierwszą w Europie i drugą na świecie, niezwykle postępową konstytucją.

Ustawa Rządowa – bo taką nosiła nazwę – z 3 maja 1791 roku była ukoronowaniem panowania Stanisława Augusta Poniatowskiego, jej korzenie jednak były znacznie głębsze.

Licząca 11 artykułów Konstytucja 3 Maja wprowadziła trójpodział władzy.

Naczelnym organem władzy pozostał Sejm, któremu zapewniono pełnię władzy ustawodawczej, prawo stanowienia budżetu i podatków oraz daleko idącą kontrolę rządu. Równocześnie zmniejszono rolę Senatu. Zniesione zostało liberum veto, zakazano konfederacji. Konstytucja wprowadziła zasadę dziedziczenia tronu i osobistej odpowiedzialności monarchy. Wzmocnione zostały rząd i administracja.

Straż Praw – czyli Radę Ministrów, najwyższy organ władzy wykonawczej – tworzyli: król jako jej przewodniczący, szef rządu, prymas i pięciu ministrów – policji, pieczęci, interesów zagranicznych, wojny i skarbu, a także – bez prawa głosu – następca tronu i marszałek Sejmu.

Ministrów powoływał do Straży Praw – spośród wszystkich 16 ministrów – król, w czasie obrad Sejmu. Sejm mógł od razu wyrazić wobec ministra wotum nieufności, mógł również zażądać dymisji ministra większością dwóch trzecich głosów obu izb: był to pierwszy na świecie ustawowy system rządów parlamentarnych.

Straż Praw stała na czele administracji, podlegały jej komisje wielkie, czyli ministerstwa: policji, wojska, skarbu i edukacji. Akty królewskie wydawane były po dyskusji w Straży Praw i wymagały podpisu jednego z ministrów. Poczynione zostały także pewne zmiany w sądownictwie szlacheckim i miejskim.

Konstytucja 3 Maja osłabiła pozycję magnaterii, a mieszczaństwu umożliwiła nobilitację: m.in. z tytułu nabycia majątków ziemskich i zasług dla kraju. Ogółowi mieszczan w miastach królewskich zapewniono wolności osobiste i prawo sprawowania urzędów.

Najmniejsze zmiany nastąpiły w położeniu chłopów: utrzymano poddaństwo, a wolność osobistą otrzymali tylko przybysze z zagranicy. Na ogół chłopów rozciągnięto natomiast „opiekę prawa i rządu krajowego”.

W zamierzeniu jej twórców Konstytucja 3 Maja miała stanowić punkt wyjścia dla dalszych przemian ekonomiczno-społecznych i politycznych.

 

 

 

Iwona Kosztyła